Kamp C in 't kort
Kamp C wil de bouwsector helpen om te verduurzamen. Op Kamp C ontdek je tal van inspirerende demonstraties en kan je advies en opleidingen volgen. Werk samen met onze community aan de duurzame oplossingen van de toekomst.
Plaats maken voor de wilde buren van Vonk
Bij de renovatie van Vonk vonden we sporen van een steenmarter. Hij had zich in de dakrand genesteld en er schade aangericht. Niet uit kwade wil, maar omdat niemand hem een betere plek had gegeven. Daar draait natuurinclusief bouwen om: de dieren zijn er toch, dus beslis je beter zelf waar ze wonen. Via het Europese project Natuur-inbouw geven we de fauna een plek in Vonk. Projectverantwoordelijke Hans Vannuffelen leerde onderweg vooral één ding: wie fauna wil inbouwen, moet dat doen vanaf de eerste schets.
Na het verhaal van de zitbank van A-Kwadraat en de duik in de technieken van Vonk, zoomen we nu in op de bewoners die je op geen enkel bouwplan terugvindt.
Begin bij het bestek
Vonk was oorspronkelijk geen demolocatie binnen het project Natuur-inbouw. Bij de andere partners stond natuurinclusief bouwen vanaf dag één zwart op wit in het bestek. Bij ons kwam het er gaandeweg bij: als we toch verbouwen, waarom dan niet meteen faunavoorzieningen meenemen? Een sympathiek idee, dat in de praktijk een fundamenteel ander vertrekpunt bleek.
“Omdat de voorzieningen niet in het oorspronkelijke bestek stonden, moesten we het verhaal telkens opnieuw vertellen”, zegt Hans. “Aan de architect, aan de aannemer, aan elke onderaannemer. Wat is er nodig? Waarom doen we dit? Wat betekent dat concreet voor ons gebouw?” Het onderwerp kwam op de agenda van de werfvergaderingen, maar schoof door de vele prioriteiten geregeld door naar een volgende vergadering. Vooral de ingebouwde maatregelen sneuvelden daardoor. Wat we nu aan Vonk toepassen, zijn voornamelijk opbouwoplossingen: ontzettend waardevol, maar toch een gemiste kans voor wat in de muren en het dak had kunnen zitten.
Opvallend: aan het geld lag het niet. “Het materiaal zelf is niet duur. De echte investering is tijd: uitleggen, afstemmen en de hoofden laten rijpen.” Precies die tijd ontbrak, omdat we van in het begin geen rekening hielden met natuurinclusieve oplossingen. Wie ze opneemt in het bestek, maakt meteen duidelijk aan architect en aannemer dat ze een volwaardig deel van de opdracht zijn, met een eigen budget. Dan hoef je niemand meer te overtuigen: het hoort gewoon bij het ontwerp.
Maar er is goed nieuws: wie vandaag begint met (ver)bouwen, hoeft niet meer van nul te starten. Binnen Natuur-inbouw werden slimme standaardoplossingen bedacht voor onderdelen die elk gebouw toch al heeft, zoals een dakrand of een dakoversteek. TU/Eindhoven, met ondersteuning van Buildwise, vertaalt die samen met partners naar concrete bouwdetails en bouwknopen, en per diersoort kwamen er handige technische fiches bij. Alles is erop gericht om het architect en aannemer zo makkelijk mogelijk te maken: duidelijke plannen en instructies, vlot leesbaar en eenvoudig te interpreteren. Zo valt precies de drempel weg waar we bij Vonk op botsten en kost het amper bijkomende moeite om faunavoorzieningen mee op te nemen in de plannen. “Met die tools op tafel ziet een architect meteen hoe hij een dakoversteek kan ontwerpen met plaats voor vleermuizen, of hoe hij met de inrichting van een plat dak een fijne omgeving creëert voor een scholekster”, vult Hans aan. “En dan neemt hij dat van bij de start mee in het gesprek met de aannemer.” Die kennis maken we in Vonk tastbaar, bijvoorbeeld met een QR-code die leidt naar fiches en voorbeelden die je zo aan je eigen architect of aannemer kunt bezorgen.
Te proper gebouwd
“Fauna is er sowieso”, benadrukt Hans. “Als bouwheer kun je dat negeren, maar dan kiezen de dieren zelf waar ze gaan zitten.” De steenmarter in de dakrand van Vonk is daar het schoolvoorbeeld van. Hadden we geweten dat hij er zat, dan hadden we hem elders een plek kunnen geven waar hij geen schade berokkent. Hetzelfde geldt voor de eksters, kauwen, mussen en vleermuizen rond het gebouw. Ze zijn er gewoon. De vraag is: waar geef je hen een plek die voor jou aanvaardbaar is? Anders vinden ze zelf hun weg wel.
Voor architecten en aannemers schuilt daar een paradox in. “Vroeger maakte fauna dankbaar gebruik van de ‘foutjes’ in gebouwen: kiertjes, oneffenheden, openingen die niet perfect waren afgewerkt. Vandaag werken we zo net en zo proper af dat er geen 'foutjes' meer overblijven. Dan kruipen dieren op plekken waar je ze liever niet hebt.”
Natuurinclusief bouwen vraagt uiteraard niet om slordiger werk, maar wel om bewustere keuzes. “Wat je doet, doe je goed, en daar vertrouwen we op. Maar beslis mee welke plekjes je toegankelijk laat voor fauna, zonder dat het iets afdoet aan de energieprestatie, de luchtdichtheid of de esthetiek.” Want een gebouw is nooit alleen voor mensen. Het staat in een omgeving vol ander leven.
Een gevel vol wilde huurders
Wat wordt er concreet voorzien aan het voormalige Infocentrum van Kamp C? In de dakoversteek komt een ingebouwde ruimte voor vleermuizen. Aan de gevel komen opbouwkasten uit een set van Unitura te hangen: voor vleermuizen, gierzwaluwen, huismussen en spreeuwen. Niet elke kast zal op de ideale plek hangen, want ons doel is ook om te tonen wat er vandaag al bestaat.
Toch kan het aanbod nog beter, vindt Hans. “Veel van de voorzieningen van vandaag zijn gemaakt uit houtcement. Dat is niet het meest biogebaseerde of circulaire materiaal.” Een eerste alternatief hangt al te testen: 3D-geprinte vleermuisverblijven van Studio DrieDay, in twee versies. De ene is gemaakt van cellulose, gerecupereerd uit rioolslib. De andere is van klei, op aanraden van de ecologen. Een vleermuis kan er jaren over doen voor hij een nieuw verblijf ontdekt. Als het materiaal intussen vergaat, heb je er weinig aan.
Zo botsen we op een boeiend snijvlak: wat het meest biogebaseerd is, gaat niet altijd het langst mee. Duurzaam krijgt hier dus twee betekenissen, en voor een vleermuis telt vooral dat zijn verblijf er nog is wanneer hij eindelijk komt piepen. Hoe je die twee verzoent, is een vraag die we met Kamp C verder willen onderzoeken.
En ook Vonk zelf is nog niet af. Het stuk van de liftschacht dat boven het dak uitsteekt, kan met een vals plafond uitgroeien tot een zolderruimte voor vleermuizen. De thermowood-latten op de gevel, die stilaan verslijten, kunnen bij een vervanging meteen voorzieningen krijgen. “Er liggen hier nog heel wat kansen.”
Vleermuizen leggen de lat hoog
Wie over faunavoorzieningen praat, komt al snel bij de vleermuis uit. En dat is niet toevallig: het is de kieskeurigste klant. “Iets wat ik zelf niet wist: vleermuizen richten geen schade aan aan woningen”, zegt Hans. “Ze maken geen nest, ze gebruiken gewoon de ruimte die er is.” Maar die ruimte moet wel kloppen. Een vogel bouwt een nest en blijft de hele broedperiode op dezelfde plek. Een vleermuis verhuist voortdurend, soms van uur tot uur, op zoek naar de juiste temperatuur en luchtvochtigheid.
“Wat de ecologen me op het hart drukten: een vleermuisvoorziening kan nooit groot genoeg zijn. Liefst zo divers mogelijk, aaneengesloten en op verschillende oriëntaties, zodat ze binnenin kunnen verhuizen.” Meteen is duidelijk waarom vleermuizen zo graag in spouwmuren zitten: een groot geheel waar ze ongestoord en veilig van warm naar koel kunnen schuiven. En wie ze toelaat, krijgt er een gratis muggenvanger bij, want vleermuizen eten enorme hoeveelheden insecten.
Ook de omgeving telt voor hen. Vleermuizen vliegen niet zomaar over een open weide. Ze oriënteren zich met echolocatie en hebben herkenningspunten nodig, zoals een bomenrij die hen naar het juiste gebouw leidt. Verlichting stoort hen dan weer sterk. Dat maakt de vleermuis tot een goede graadmeter: “Lukt het voor de vleermuis, dan heb je aan heel veel gedacht. En dan doe je het waarschijnlijk voor de andere dieren ook goed.”
Op Kamp C zitten er al enkele, onder meer in de spleten van de balken van de blokhut. Tijdens twee uitvliegtellingen zagen we telkens een paar exemplaren, vermoedelijk solitaire mannetjes van de gewone dwergvleermuis en de laatvlieger. Een kraamkolonie, waar vrouwtjes samen hun jongen grootbrengen en waar je bij zonsondergang tientallen dieren tegelijk ziet uitvliegen, vonden we niet. “Of nog niet”, lacht Hans. Ook aan de omgeving kunnen we nog sleutelen: de centrale as van de site wordt verlicht met gewone straatlampen. Alles in het pikdonker zetten is geen optie, want we liggen naast een bos en naast een woonwijk. “Maar er zijn tussenoplossingen, zoals lage paaltjes die enkel je voeten verlichten met amberkleurige verlichting. Daarboven blijft het donker, en daar heeft de vleermuis het minst last van.”
Eerst luisteren, dan bouwen
Wie wil weten welke dieren een plek verdienen, moet eerst weten wie er al woont. Daarom hangt er sinds enkele maanden een Luistervink aan Vonk: een kastje dat vogels en vleermuizen automatisch herkent aan hun geluid.
De metingen leveren interessante informatie op, al blijft het artificiële intelligentie die je moet controleren. Neem de uilen. Dat er bosuilen rond het gebouw zitten, staat zo goed als vast: het bos ligt vlakbij. Maar de Luistervink registreert ook kerk- en steenuilen, en of dat klopt, is nog onduidelijk. Dat is geen detail. Een bosuil en een steenuil kunnen elkaar territoriaal beconcurreren, dus een steenuilenverblijf hang je niet zomaar op. Wie dat overweegt, klopt best eerst aan bij de uilenwerkgroep van Natuurpunt. Die vrijwilligers brengen nestplaatsen in heel Vlaanderen in kaart en weten waar een extra kast echt zin heeft.
Kijken voor je bouwt, voorkomt ook overbodig werk. Een insectenhotel bijvoorbeeld is op Kamp C eigenlijk niet nodig. De meeste wilde bijen wonen in de grond, en wie op een zonnige dag even halt houdt bij de zandberg op de site, ziet een hele hoop gaatjes en bijen die in- en uitvliegen. En zelfs met de beste voorbereiding blijft de natuur onvoorspelbaar. “Het kan goed zijn dat er in de gierzwaluwkast straks pimpelmeesjes trekken.”
Niet moeten, maar willen
De grootste uitdaging blijft volgens Hans het overtuigen. Isolatie en energiezuinig bouwen kun je doorrekenen in een terugverdientijd. Bij faunavoorzieningen gaat dat niet: de voordelen, zoals een gezondere leefomgeving, zijn indirect. In Nederland lossen ze dat op met regels. Wie er een spouwmuur wil isoleren, moet bijvoorbeeld eerst laten controleren of er vleermuizen in huizen. “Dat is goed, maar zo wordt het al snel het zoveelste moetje dat veel geld kost en vertraging oplevert. Ik vertel liever het positieve verhaal.”
En dat verhaal kan eenvoudig zijn. “Ik wil net wél een vleermuis in huis, want hij richt geen schade aan en is mijn persoonlijke muggenvanger.” Wie weet hoe zo’n dier in elkaar zit, kijkt anders naar een kier in de dakrand. Bouw dus gerust netjes en goed geïsoleerd. Maar laat ergens een plekje open, en kies zelf wie er mag intrekken.