“Bouwen met aarde: lokaal, gezond en eindeloos circulair”

25 april 2019 door Diana Grasso

Portretfoto Ken De Cooman.jpg

Circulaire leembouw combineert traditionele technieken met moderne inzichten. De lokale materialen vinden dankzij eenvoudige processen hun toepassing in bouwwerken van vandaag. Daarbij wordt geen CO2 of afval geproduceerd. Het materiaal kan eindeloos opnieuw gebruikt worden zonder te vervuilen.

Onbehandelde aarde promoten als een herbruikbaar bouwmateriaal. Dat is het concept achter BC Materials, een spin-off van BC Architects & Studies. Het architectuur- en studiebureau wil zo werk maken van een bredere visie op circulair bouwen. Centraal staat het inzetten van lokale materialen van biologische oorsprong. Voor de afvalverwerking gebruik je gewoon de cyclus van de natuur: aarde blijft aarde en kan zo weer de tuin in. Ken De Cooman, medeoprichter van BC Materials, legt uit hoe dat in zijn werk gaat.

Waarom is aarde een interessant materiaal voor circulaire bouw?

Ken De Cooman: “Bouwen met aarde vraagt geen bakproces of chemische verandering. Het gebeurt allemaal via simpele processen als zeven, mengen, bevochtigen, samendrukken en drogen. Omdat de bestaande karakteristieken van aarde behouden blijven tijdens de bouw, en omdat leembouw steeds ‘gedemonteerd’ kan worden, wordt je bouwmateriaal dus nooit afval. Dat is circulair bouwen ten top, meer nog dan de demonteerbare-componentenbouw met industriële materialen zoals staalkaders.”

“Ook al hebben die industriële materialen een levenscyclus van tweehonderd jaar, daarna vormen ze nog steeds afval. Dat kan je wel recycleren, maar dat vergt veel energie. Een leempleister op de muur kan je na tweehonderd jaar gewoon afschrapen, bevochtigen en opnieuw gebruiken. Als die een beetje beschadigd is, volstaat het om wat materiaal te bevochtigen en het erin te wrijven. Het is een heel vergevend materiaal om circulair mee te bouwen.”

In welke toepassingen zet BC Materials leem in?

“We bieden op dit moment drie producten aan: een leempleistermengeling, een stampleemmengeling en een leemsteen. Het concept achter BC Materials is om die materialen niet alleen CO2-neutraal te produceren, maar ook grondstoffenneutraal. Dat doen we op twee manieren.”

“Voor onze centrale productie gebruiken we uitgegraven grond van grote werven zoals ondergrondse parkings of metrolijnen. Uitgegraven grond van een werf in Brussel bijvoorbeeld, krijgt het statuut van afval zodra ze de werf verlaat. Normaal wordt zulke aarde gedumpt, ook al is ze onvervuild en onaangeroerd. Wij zien dat materiaal als primaire grondstof. Die uitgegraven gronden bevatten immers klei, zand of silt – een soort leem. Afhankelijk van de gevraagde leembouwtechniek vermengen we dan aarde met verschillende karakteristieken. Voor grovere technieken zoals stampleem bijvoorbeeld, nemen we gebroken puin als aggregaat. Op die manier kunnen we ook vermaalde beton, baksteen of tegels hergebruiken.”

“Daarnaast werken we op locatie met ons mobiel machinepark. Dan gebruiken we de aarde van de site zelf om ter plaatse leembouwproducten te maken. We doen daarvoor eerst de nodige onderzoeken en adviseren de architecten, bouwheer en aannemers. In bepaalde regio’s hebben we al zoveel gewerkt dat we onmiddellijk weten welke geologische laag er geraakt wordt en wat daarmee mogelijk is. Dat vermindert het aantal testen dat we anders uitvoeren.”

Wat zijn de voordelen voor de eindgebruiker van het werken met leem?

“Leem is sterk in vochtregulering. Als je het bijvoorbeeld verwerkt in een passiefhuis met een hoge luchtdichtheid, moet je ventilatiesysteem veel minder vocht afvoeren. Daarnaast heeft leem een hoge thermische inertie: het slaat makkelijk warmte of koude op. Voor houtskeletbouw is het dus een nuttig materiaal om de nodige zwaarte in een huis te krijgen.”

“Op esthetisch vlak biedt leembouw een knappe textuur. Je ziet het handwerk dat erin zit. Zeker bij stampleem ontstaan er fraaie patronen door de aangestampte laagjes. Dat maakt het heel persoonlijk. Een vriend van me is bijvoorbeeld heel trots dat zijn huis steunt op muren uit zijn eigen tuin. Bij circulaire leembouw krijg je dit soort poëzie van het lokale.”

Welke misvattingen bestaan er nog rond leembouw?

“Er is vooral nog werk aan de certificering van leembouwproducten. Onderzoek toonde al aan dat leembouw brandwerende eigenschappen heeft. Maar die zijn nog niet officieel opgenomen in normeringstesten. Hetzelfde geldt voor de luchtdichtheid van leempleister. Er zijn passiefhuizen gebouwd met leempleisters, maar daar is weinig cijfermateriaal over te vinden. Het is dus belangrijk dat er meer testen gebeuren. Dan kunnen architecten zich veiliger voelen om leembouw ook voor te schrijven in mainstream projecten.”

“Vandaag is het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) alvast volop bezig met een onderzoeksproject rond leempleisters en leemstenen. Dat zal de Belgische markt zeker vooruithelpen.”

Is bouwen met leem duurder dan met industriële materialen?

“Op dit moment is het duurder omdat het niet de schaalvoordelen heeft van de grote industrie. Maar als je de ecologische kosten in rekening brengt, wordt het een heel ander verhaal. Als we meer zouden investeren in het verspreiden van de kennis over leembouw, zal je de prijzen ook zien dalen.”

“Een deel van onze missie bestaat daarom uit het sensibiliseren en het verspreiden van kennis. We organiseren dikwijls workshops rond leembouwprincipes om mensen te tonen wat er mogelijk is. Bij een project in Edegem werden de leemstenen geperst en gemetst door mensen uit de buurt en daarbuiten, maar ook door de bouwheer, de architecten en de ingenieurs. Het proces is zo lowtech en toegankelijk dat je makkelijk vrijwilligers kan inschakelen en op die manier de kosten kan drukken. Tegelijk helpt de workshopaanpak om mensen te laten zien en voelen dat dit echt werkt.”

“In essentie komt het erop neer dat we een traditionele manier van bouwen – gegroeid uit lokale geologie en klimaat – aanvullen met de wetenschappelijke kennis van vandaag. Die combinatie biedt heel pertinente antwoorden op de uitdagingen van onze tijd.”

Foto: Ken De Cooman

Tentoonstelling "The act of building"

Labels:

  • De 5 duurzaamheidsuitdagingen voor woningcorporaties

    Als gevolg van de klimaatovereenkomsten staan woningcorporaties de komende jaren voor grote uitdagingen om hun woningvoorraad voor 2050 te verduurzamen. De huidige renovatie oplossingen zoals Nul op de Meter en andere initiatieven zijn veel te duur en kunnen de benodigde capaciteit niet aan. Dat maakt de overgang bijna onmogelijk. Toch moeten ze hun huurders goede en betaalbare huizen kunnen blijven aanbieden. Huizen die CO2-neutraal zijn. Wat zijn de uitdagingen waar woningcorporaties mee worstelen en wat zijn de oplossingen voor het probleem?

    Lees meer
  • Circulaire businessmodellen: product als dienst

    Circulaire businessmodellen moeten ervoor zorgen dat het voor producenten financieel-economisch aantrekkelijk wordt om hun producten zo duurzaam en circulair als mogelijk te maken. In de vorige blog zagen we dat het traditionele verkoopmodel van de lineaire economie ertoe leidt dat de levensduur van producten bewust wordt verkort waardoor deze veel te snel op de afvalberg terecht komen. Dat moet anders. Maar kan dat ook?

    Lees meer
  • 3D-pioniers van Thomas More Bouw printen op Kamp C

    Een groep gemotiveerde studenten van Thomas More Bouw zijn al enkele maanden aan het experimenteren met de 3D-betonprinter op de site van Kamp C in Westerlo, in het kader van het project C3PO. Ze willen een rijtjeshuis met twee verdiepingen printen. Momenteel onderzoeken de studenten welke materialen en structuren optimaal passen. Het schooljaar loopt bijna af en in september gaan de studenten naar hun derde Bachelor. We spraken Joost en Antonie, één van de 3D-pioniers van Thomas More Bouw.

    Lees meer
  • Een terugblik op een geslaagde Link2Innovate

    Op 27 maart vond het slotevent plaats van het project Link2Innovate. Sinds 1 april 2016 ondersteunt het Link2Innovate, een initiatief van Interreg Vlaanderen-Nederland, jonge technologiebedrijven bij het opstarten van grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten in de grensregio Vlaanderen-Nederland.

    Lees meer
  • Circulaire businessmodellen: geplande veroudering in het lineaire model

    In onze vorige blog hebben we het hoofdstuk over circulair aanbesteden afgerond. In de komende edities komen enkele circulaire businessmodellen aan bod. We beginnen met het leveren van producten als een dienst. Om dat innovatieve model te kaderen, bespreken we eerst een fundamentele constructiefout in het traditionele, lineaire businessmodel: de geplande veroudering.

    Lees meer
  • Dromen-durven-doen: samen sterk voor energietransitie

    Collectief energie opwekken en consumeren is in België (voorlopig) een behoorlijk moeilijke opgave. Er zijn tal van obstakels (technisch, juridisch sociaal, financieel en institutioneel) die de opzet van een eigen virtuele energiecentrale bemoeilijken. Om zicht te krijgen op wat er leeft bij burgers en gemeenschappen organiseert Kamp C de Droom-Durf-Doe-reeks in het project community-based Virtual Power Plant. Het blijft niet alleen bij informeren en inspireren, want het uiteindelijke doel is om drie gemeenschappen of projecten verder te begeleiden via een routekaart naar een eigen cVPP.

    Lees meer
  • Kontichse gezinnen screenen huis met warmtecamera

    Op zaterdag 23 februari maakten de inwoners van de Altenawijk in Kontich een warmtewandeling in het kader van het project RHEDCOOP. De buurtbewoners ontdekten met een warmtecamera welke plekken in huis beter geïsoleerd kunnen worden.

    Lees meer
  • Nieuwe technologieën voor duurzamer beton

    Het gebruik van circulaire technologieën voor beton kan helpen om de milieu-impact van de bouwsector drastisch terug te schroeven. Nu een duurzamer beton technisch stilaan op punt staat, is het tijd om de eerste toepassingen naar de werf te brengen.

    Lees meer
  • Aanbesteden via ‘Rapid Circular Contracting’: meer innovatie en creativiteit

    In onze vorige blog zoomden we in op een eerste vorm van circulair aanbesteden, waarbij een Bouw Informatie Model (BIM) de rol van de hoofdaannemer overneemt. Deze keer komt de tweede variant aan bod: ‘Rapid Circular Contracting’ (RCC). Een circulair aanbestedingsmodel dat maximaal ruimte laat voor innovatie en creativiteit.

    Lees meer
  • Circulaire woonwijk verrijst uit oude hoogbouwflats

    Uit leegstaande flatgebouwen een nieuwe woonwijk optrekken, voorzien van een gesloten waterkringloop? Het Nederlandse project SUPERLOCAL legt de circulaire lat hoog: “De lessen die we trekken uit dit project kunnen in heel Europa worden toegepast.”

    Lees meer
Sluiten