“Bouwen met aarde: lokaal, gezond en eindeloos circulair”

25 april 2019 door Diana Grasso

Portretfoto Ken De Cooman.jpg

Circulaire leembouw combineert traditionele technieken met moderne inzichten. De lokale materialen vinden dankzij eenvoudige processen hun toepassing in bouwwerken van vandaag. Daarbij wordt geen CO2 of afval geproduceerd. Het materiaal kan eindeloos opnieuw gebruikt worden zonder te vervuilen.

Onbehandelde aarde promoten als een herbruikbaar bouwmateriaal. Dat is het concept achter BC Materials, een spin-off van BC Architects & Studies. Het architectuur- en studiebureau wil zo werk maken van een bredere visie op circulair bouwen. Centraal staat het inzetten van lokale materialen van biologische oorsprong. Voor de afvalverwerking gebruik je gewoon de cyclus van de natuur: aarde blijft aarde en kan zo weer de tuin in. Ken De Cooman, medeoprichter van BC Materials, legt uit hoe dat in zijn werk gaat.

Waarom is aarde een interessant materiaal voor circulaire bouw?

Ken De Cooman: “Bouwen met aarde vraagt geen bakproces of chemische verandering. Het gebeurt allemaal via simpele processen als zeven, mengen, bevochtigen, samendrukken en drogen. Omdat de bestaande karakteristieken van aarde behouden blijven tijdens de bouw, en omdat leembouw steeds ‘gedemonteerd’ kan worden, wordt je bouwmateriaal dus nooit afval. Dat is circulair bouwen ten top, meer nog dan de demonteerbare-componentenbouw met industriële materialen zoals staalkaders.”

“Ook al hebben die industriële materialen een levenscyclus van tweehonderd jaar, daarna vormen ze nog steeds afval. Dat kan je wel recycleren, maar dat vergt veel energie. Een leempleister op de muur kan je na tweehonderd jaar gewoon afschrapen, bevochtigen en opnieuw gebruiken. Als die een beetje beschadigd is, volstaat het om wat materiaal te bevochtigen en het erin te wrijven. Het is een heel vergevend materiaal om circulair mee te bouwen.”

In welke toepassingen zet BC Materials leem in?

“We bieden op dit moment drie producten aan: een leempleistermengeling, een stampleemmengeling en een leemsteen. Het concept achter BC Materials is om die materialen niet alleen CO2-neutraal te produceren, maar ook grondstoffenneutraal. Dat doen we op twee manieren.”

“Voor onze centrale productie gebruiken we uitgegraven grond van grote werven zoals ondergrondse parkings of metrolijnen. Uitgegraven grond van een werf in Brussel bijvoorbeeld, krijgt het statuut van afval zodra ze de werf verlaat. Normaal wordt zulke aarde gedumpt, ook al is ze onvervuild en onaangeroerd. Wij zien dat materiaal als primaire grondstof. Die uitgegraven gronden bevatten immers klei, zand of silt – een soort leem. Afhankelijk van de gevraagde leembouwtechniek vermengen we dan aarde met verschillende karakteristieken. Voor grovere technieken zoals stampleem bijvoorbeeld, nemen we gebroken puin als aggregaat. Op die manier kunnen we ook vermaalde beton, baksteen of tegels hergebruiken.”

“Daarnaast werken we op locatie met ons mobiel machinepark. Dan gebruiken we de aarde van de site zelf om ter plaatse leembouwproducten te maken. We doen daarvoor eerst de nodige onderzoeken en adviseren de architecten, bouwheer en aannemers. In bepaalde regio’s hebben we al zoveel gewerkt dat we onmiddellijk weten welke geologische laag er geraakt wordt en wat daarmee mogelijk is. Dat vermindert het aantal testen dat we anders uitvoeren.”

Wat zijn de voordelen voor de eindgebruiker van het werken met leem?

“Leem is sterk in vochtregulering. Als je het bijvoorbeeld verwerkt in een passiefhuis met een hoge luchtdichtheid, moet je ventilatiesysteem veel minder vocht afvoeren. Daarnaast heeft leem een hoge thermische inertie: het slaat makkelijk warmte of koude op. Voor houtskeletbouw is het dus een nuttig materiaal om de nodige zwaarte in een huis te krijgen.”

“Op esthetisch vlak biedt leembouw een knappe textuur. Je ziet het handwerk dat erin zit. Zeker bij stampleem ontstaan er fraaie patronen door de aangestampte laagjes. Dat maakt het heel persoonlijk. Een vriend van me is bijvoorbeeld heel trots dat zijn huis steunt op muren uit zijn eigen tuin. Bij circulaire leembouw krijg je dit soort poëzie van het lokale.”

Welke misvattingen bestaan er nog rond leembouw?

“Er is vooral nog werk aan de certificering van leembouwproducten. Onderzoek toonde al aan dat leembouw brandwerende eigenschappen heeft. Maar die zijn nog niet officieel opgenomen in normeringstesten. Hetzelfde geldt voor de luchtdichtheid van leempleister. Er zijn passiefhuizen gebouwd met leempleisters, maar daar is weinig cijfermateriaal over te vinden. Het is dus belangrijk dat er meer testen gebeuren. Dan kunnen architecten zich veiliger voelen om leembouw ook voor te schrijven in mainstream projecten.”

“Vandaag is het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) alvast volop bezig met een onderzoeksproject rond leempleisters en leemstenen. Dat zal de Belgische markt zeker vooruithelpen.”

Is bouwen met leem duurder dan met industriële materialen?

“Op dit moment is het duurder omdat het niet de schaalvoordelen heeft van de grote industrie. Maar als je de ecologische kosten in rekening brengt, wordt het een heel ander verhaal. Als we meer zouden investeren in het verspreiden van de kennis over leembouw, zal je de prijzen ook zien dalen.”

“Een deel van onze missie bestaat daarom uit het sensibiliseren en het verspreiden van kennis. We organiseren dikwijls workshops rond leembouwprincipes om mensen te tonen wat er mogelijk is. Bij een project in Edegem werden de leemstenen geperst en gemetst door mensen uit de buurt en daarbuiten, maar ook door de bouwheer, de architecten en de ingenieurs. Het proces is zo lowtech en toegankelijk dat je makkelijk vrijwilligers kan inschakelen en op die manier de kosten kan drukken. Tegelijk helpt de workshopaanpak om mensen te laten zien en voelen dat dit echt werkt.”

“In essentie komt het erop neer dat we een traditionele manier van bouwen – gegroeid uit lokale geologie en klimaat – aanvullen met de wetenschappelijke kennis van vandaag. Die combinatie biedt heel pertinente antwoorden op de uitdagingen van onze tijd.”

Foto: Ken De Cooman

Tentoonstelling "The act of building"

Labels:

  • Project SURE2050 stoomt overheidsgebouwen klaar voor 2050

    Het project SURE2050 ondersteunt lokale besturen en centrale Vlaamse overheden bij het opmaken van een strategisch vastgoedplan. Klimaatneutraliteit voor het publieke patrimonium tegen ten laatste 2050 is hierbij het uitgangspunt. Het blijft ook niet bij planning. Deelnemende overheden krijgen ondersteuning om te komen tot effectieve investeringsprojecten (onder andere advies over financiële oplossingen). SURE2050 neemt dus alle drempels voor actie weg.

    Lees meer
  • “De eerste experimenten met de 3D-betonprinter hebben ervoor gezorgd dat we nog meer geloven in de toepasbaarheid van de techniek”

    Sinds januari bevindt de grootste 3D-betonprinter van Europa zich op het domein van Kamp C in Westerlo. Acht organisaties, zowel uit de wetenschaps- als bedrijfswereld, bundelen hun krachten om 3D-printen in de bouwsector te stimuleren. Onder leiding van Kamp C zetten Universiteit Gent, Thomas More Hogeschool, Van Roey, Beneens, Trias Architecten, ETIB/CONCRETE HOUSE en ViCre zich elke dag in om het bouwverhaal een nieuwe dimensie te geven. Met het project C3PO, “Co-creatie: 3D-Printen met Ondernemingen”, wil de provincie Antwerpen deze innovatieve techniek versnellen in Vlaanderen. Vandaag vertellen Beneens, ETIB/CONCRETE HOUSE en Kamp C waarom ze deelnemen aan het project tijdens een diepte-interview.

    Lees meer
  • Josephine uit Westerlo verbruikt extreem weinig energie

    De 82-jarige Josephine uit Westerlo heeft een zeer laag energieverbruik. Elke dag noteert ze haar meterstanden van het water en maandelijks haar meterstanden van gas en elektriciteit. Energiemeester Karel ging op bezoek omdat Josephine wou weten of ze nog kon besparen. “Doordat Josephine zo bewust omgaat met energie, heeft ze zo’n laag verbruik.”, zegt Karel.

    Lees meer
  • Tweede co-creatietraject Bouwen aan een circulaire Kempen start op 27 augustus

    Op 27 augustus start het tweede co-creatietraject van het project ‘Bouwen aan een circulaire Kempen’. Na een geslaagde eerste editie, organiseert Kamp C samen met zijn projectpartners VITO en Möbius de tweede reeks. De reeks wordt afgetrapt met een open inspiratieontbijt, waarop ook niet-deelnemers van het co-creatietraject welkom zijn. Valérie Vermandel van Whitewood en Kurt Florus van NNOF komen hun ervaringen delen over circulaire bedrijfsmodellen. Tijdens het traject vergaar je inspiratie over succesvolle circulaire businessmodellen en identificeer je de eerste opportuniteiten voor je eigen bedrijf.

    Lees meer
  • Bouwprofessionals ontdekken de Kaseco-serrewoning

    Op 26 juni trokken we naar de Kaseco-serrewoning in Rekkem. Het was een interregionaal netwerkmoment voor bouwprofessionals in het kader van het SHINE-project. Deze bio-ecologische kaswoning is volledig autonoom en gebouwd volgens de principes van circulair bouwen. Enkele bouwprofessionals vertellen waarom het project hen verbaast.

    Lees meer
  • “Zelfs in onze vrije tijd zijn we bezig met C3PO”

    3D-printen in de bouw is in de rest van de wereld sterk in opmars. Talloze mogelijkheden zoals het printen van tijdelijke huisvesting tot volledige appartementen worden al uitgevoerd. Sinds februari experimenteren enthousiaste studenten van Thomas More Bouw met de 3D-betonprinter op Kamp C, dit is uniek in Europa. De printer is een onderdeel van het project C3PO, “Co-creatie: 3D-Printen met Ondernemingen”. Met C3PO willen Kamp C en de provincie Antwerpen deze innovatieve techniek versnellen in Vlaanderen. We strikten een gehaaste Siebe en Seppe voor een interview. Ze blikken graag terug op hun ervaringen.

    Lees meer
  • Van selectie naar gunning: interactie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer

    ’t Centrum zal het eerste circulaire kantoorgebouw van België worden op de site van Kamp C in Westerlo. Via een Design, Build, Maintain & Energy opdracht heeft Kamp C de werkzaamheden binnen ’t Centrum in één opdracht uitgevraagd. In maart dit jaar koos een zeskoppige jury drie consortia voor de circulaire aanbesteding van het project ’t Centrum. Na de bekendmaking van de drie geselecteerde consortia, volgt nu een proces waarin opdrachtgever- en nemer met elkaar in dialoog gaan.

    Lees meer
  • Tweede co-creatietraject Bouwen aan een circulaire Kempen start in augustus

    Vorige week vond de laatste sessie van het co-creatietraject “Bouwen aan een circulaire Kempen” plaats. Met het project Bouwen aan een circulaire Kempen willen de projectpartners VITO, Möbius en Kamp C kmo’s in de bouwsector op weg helpen om innovatie in hun bedrijfsmodel te implementeren zodat ze naar een circulair businessmodel kunnen overstappen. Vaak hebben de kmo’s al de eerste ideeën over circulair bouwen maar weten ze nog niet goed hoe ze dat concreet kunnen omzetten in een uitgewerkt model. Gedurende drie sessies gingen de projectpartners dieper in op de opportuniteiten, de waardepropositie, de partners en de klanten, de inkomstenstromen die  gegenereerd kunnen worden met een circulair model, … De kmo’s gingen tijdens de workshop zelf aan de slag en werden hierbij begeleid door de projectpartners. Kon je niet bij het eerste traject zijn en wil je graag deelnemen aan het volgende traject dat start op 27 augustus? Schrijf je dan hier in.

    De redactie van Kamp C sprak met Bart Mantels van VITO, Helen Versluys van Möbius en Sofie Torfs, projectverantwoordelijke bij Kamp C.

    Lees meer
  • Samen sterk voor energietransitie: van dromen en durven naar doen

    Kamp C was dit voorjaar de locatie voor de Droom-Durf-Doe-reeks van het community-based Virtual Power Plant-project (cVPP). Met deze reeks hoopt Kamp C iedereen aan boord te krijgen in de energietransitie. Dit project zoomt voornamelijk in op het inspireren, informeren en ondersteunen van burgers en burgerinitiatieven die hun rol in de energietransitie willen definiëren en toepassen. Hoe kunnen burgers, samen, collectief energie opwekken, consumeren en delen? Intussen vond de laatste Durfdag plaats op 4 juni.

    Lees meer
  • Zonnige Kempen nodigt bewoners uit om samen renovatieoplossingen te zoeken

    In het voorjaar organiseerde sociale huisvestingsmaatschappij Zonnige Kempen enkele bewonersavonden in de woonwijk Vinkenhof in Berlaar. Het doel is om zo goed mogelijk in kaart te brengen welke problemen op het gebied van energiegebruik als eerste aangepakt moeten worden. Door de bewoners uit te nodigen hoopte de organisatie meer zicht te krijgen op de pijnpunten van de woningen om zo samen tot een gedragen oplossing te komen voor toekomstige renovaties. De avonden vonden plaats in één van de woningen die momenteel leegstaat en later zal dienen als demowoning in project EnergieNeutraal Levensloopbestendig Bouwen (ENLEB).

    Lees meer
Sluiten